Wpływ Przyczynienia na obowiązek naprawienia szkody

Wpływ Przyczynienia na obowiązek naprawienia szkody

W jakich przypadkach następuje zmniejszenie obowiązku naprawienia szkody z uwagi na przyczynienie się poszkodowanego do jej powstania lub zwiększenia na podstawie art. 362 k.c., a także w jakich przypadkach następuje wyłączenie odpowiedzialności na zasadzie winy.

Powyższe kwestie dotyczące przyczynienia, czy też wyłączenia odpowiedzialności na zasadzie winy stanowią częsty przedmiot sporów sądowych. W niniejszym artykule zostały przedstawione główne założenia ustawodawcy w zakresie przyczynienia się poszkodowanego zarówno do zaistnienia zdarzenia, jak również do zwiększenia szkody, uwzględniając także stanowisko Sądu Apelacyjnego w Lublinie z dnia 23 stycznia 2025 r., sygn. akt I ACa 127/25.

W pierwszej kolejności należy podnieść, iż zgodnie z art. 362 k.c. jeżeli poszkodowany przyczynił się do powstania lub zwiększenia szkody, obowiązek jej naprawienia ulega zmniejszeniu stosownie do okoliczności.

Instytucja przyczynienia się poszkodowanego stanowi ważny instrument, który wpływa na korektę wysokości należnego odszkodowania. W tym znaczeniu stanowi wyjątek od zasady pełnej kompensacji.

W orzecznictwie i doktrynie zgodnie wskazuje się, że przepis ten nie nakłada jednak na Sąd obowiązku zmniejszenia należnego poszkodowanemu odszkodowania, a jedynie daje taką możliwość.

Przyczynienie się to każde zachowanie (działanie albo zaniechanie) poszkodowanego pozostające w normalnym związku przyczynowym ze szkodą, za którą ponosi odpowiedzialność inna osoba- tak wskazał między innymi Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 1.06.2024 r., II CSKP 2357/22. Przyczynienie się poszkodowanego musi być oceniane w pierwszej kolejności pod kątem tego, czy stanowi zdarzenie mające rzeczywisty wpływ na zaistnienie lub zwiększenie szkody. Wymóg ten odwołuje się do leksykalnego znaczenia określenia „przyczynienie się”. Oznacza ono realny udział zachowania poszkodowanego w procesie przyczynowo-skutkowym prowadzącym do powstania szkody.

Samo przyczynienie jak miarkowane- jego udział jest ustalany w toku danego sporu sądowego.

Należy mieć jednocześnie na uwadze, że jeśli zachowanie poszkodowanego stanowi wyłączny powód powstania szkody, nie można mówić o przyczynieniu się. W takim przypadku sam poszkodowany jest sprawcą szkody.

Ustalenie przyczynienia się jest, bowiem warunkiem wstępnym, od którego w ogóle zależy możliwość rozważania zmniejszenia odszkodowania oraz warunkiem koniecznym, lecz niewystarczającym. Samo przyczynienie się nie przesądza jeszcze o zastosowaniu zmniejszenia obowiązku kompensaty szkody,  a jego stopień nie jest nigdy bezpośrednim wyznacznikiem tego zmniejszenia.

Odmienną natomiast sytuacją jest, gdy z uwagi na wiek dziecka formalnie nie można przypisać mu przyczynienia się do powstania szkody. Przepis art. 426 k.c. wyłącza odpowiedzialność osób małoletnich w wieku do lat 13 na zasadzie winy.

Jak słusznie zauważył Sąd Apelacyjny w Lublinie w powyżej cytowanym wyroku z dnia 23 stycznia 2025 r. Uzasadnieniem dla takiego rozwiązania normatywnego jest okoliczność, że osoby małoletnie - ze względu na stopień rozwoju psychofizycznego - nie są w stanie w sposób właściwy kierować swoim postępowaniem. Judykatura w wyjątkowych sytuacjach nie wyklucza możności rozważania zmniejszenia odszkodowania, w oparciu o dyspozycję art. 362 k.c., przy określonym zachowaniu małoletniego poszkodowanego, lecz nie można rozważać tej kwestii na gruncie prostego, bezpośredniego "przyczynienia się" poszkodowanego. W takiej sytuacji, aby móc przypisać je dowolnej osobie należy wykazać, że jej zachowanie było ukierunkowane, czyli nastawione na wywołanie szkody. Innymi słowy, przyczynienia z art. 362 k.c. nie stanowi tylko efekt zachowania się danej osoby, lecz jest nim taka postawa poszkodowanego, która jest współprzyczyną powstania (zwiększenia) szkody. Z tych względów przedmiotową kwestię należy rozważać na gruncie adekwatności związku przyczynowego pomiędzy powstaniem szkody o określonym rozmiarze, a zachowaniem sprawcy i poszkodowanego/

Podkreślenia wymaga – iż pomimo pozornie dość stanowczego brzmienia art. 362 k.c. nie zachodzi wcale konieczność każdorazowego zmniejszenia odszkodowania w razie stwierdzenia, stosownie do zaistnienia  związku przyczynowego między zachowaniem się poszkodowanego i powodującym uszczerbek naruszeniem praw lub prawnie chronionych interesów poszkodowanego. Powody, dla których poszkodowany ma otrzymać zmniejszone odszkodowanie nie są, bowiem identyczne z zaostrzoną odpowiedzialnością sprawcy, zwłaszcza w tych przypadkach, gdy skutki zdarzenia mają charakter nieodwracalny. Decyzja o obniżeniu odszkodowania jest wyłącznym uprawnieniem sądu, a rozważenie w sposób zindywidualizowany wszystkich okoliczności jest powinnością postępowania sądowego. Ostatecznej oceny, co do zmniejszenia obowiązku naprawienia szkody, Sąd powinien dokonać zwłaszcza oceniając winę sprawcy szkody i poszkodowanego. Ocena, czy obniżenie obowiązku odszkodowawczego jest w danym przypadku zasadne, musi bowiem uwzględniać wszystkie okoliczności, w których doszło do powstania szkody, ponieważ zakres ewentualnego obniżenia powinien być odpowiedni, w kontekście zarówno czynników obiektywnych oraz subiektywnych. W ramach kompetencji miarkowania wysokości świadczenia odszkodowawczego art. 362 k.c, daje sądowi także możliwość zasądzenia pełnego odszkodowania za szkodę, do której przyczynił się poszkodowany.

Uwzględniając powyższego, w zależności od sytuacji procesowej, istnieją racje przemawiające zarówno za dążeniem do obniżenia odszkodowania, na skutek przyjęcia przyczynienia, jak również możliwa jest obrona przed zmniejszeniem należnego świadczenia odszkodowawczego, nawet na skutek ustalonego przez Sąd przyczynienia.